ISTORIJSKA GRAĐA 

 

            Izdavač:  Istorijski arhiv "Timočka krajina" 

                           Zaječar, 2017.

 

            Pomenik sadrži podatke o 1.682 stradalnika.

 

            Strana:       346

 

            Recenzenti:  Aleksandar Dinčić

                                  Slavoljub Petrović

 

 

 

      Kada sam u periodu od 2009.do 2012. godine bio član Državne komisije za popis tajnih grobnica streljanih posle 12. septembra 1944. godine, imao sam prilike da se susrećem sa rezultatima mnogih istraživanja na polju posleratnog revolucionarnog terora u Srbiji. U celokupnom radu ni jedno istraživanje na mene nije ostavilo snažniji utisak kao ono koje je sproveo Radiša Dragićević za opštinu Knjaževac. Ova opština je gledajući suštinski vrlo skromno obrađena kada je reč o ratovima u XX veku. Imao sam priliku još 2013. godine da pogledam jedan deo rukopisa o žrtvama sa područja opštine Knjaževac i znao sam da će za dogledno vreme, kada budu obuhvaćene i ostale žrtve, to biti jedno impozantno štivo.
    Knjiga „Pomenik žrtava Drugog svetskog rata područja opštine Knjaževac„ je u prvom redu spomenica onima koji su izgubili svoje živote, bilo zbog svojih ideala i ideja,bilo iz patriotskih pobuda za oslobođenje svoje zemlje (otadžbine). Vojska i narod - sve je to u ovoj knjizi dobro složeno i ukomponovano.
    Dragićevićev „Pomenik“ ni na koji način neće svađati ljude, jer autor ne daje nikakve vrednosne sudove već obavlja klasičan posao popisivača, iako se afirmisao kao daroviti pisac-hroničar, romanopisac, pesnik, pripovedač i uopšte kao čovek lepe pisane reči. Ni knjiga koju sam imao čast da pročitam neće previše odstupiti od njegovih prethodnih, iako je reč o jednom istorijskom delu, jer to se vidi u samom uvodu - da nije namera ovog Pomenika da ispravlja istoriju.
    Statistika ratnih žrtava je kompletna u mnogim pogledima i segmentima. Za razliku od Prvog svetskog rata, opština Knjaževac imala je manje žrtava u Drugom svetskom ratu. Mada su po nekom ustaljenom pravilu sve žrtve u smrti jednake, ne može se preći preko činjenice da poimeničan popis kaže da je intezitet građanskog rata u knjaževačkom kraju bio mnogo manji nego u ostalim krajevima u okupiranoj Srbiji (1941-1944).
     Teritorija opštine Knjaževac je za vreme okupacije pripadala Zaječarskom ratnom okrugu, koji je uopšte mnogo stradao bilo od neprijateljskog terora i delovanja, bilo u građanskom ratu.
    Na teritoriji opštine Knjaževac, kad je o Drugom svetskom ratu reč, u publikacijama čiji su autori bili pripadnici pobedničke ideologije ili poslušnici – pominjane su samo žrtve pobedničke strane i civili pripadajući njoj. Sada su žrtvena jednom mestu.
     I neka imena u „Imeniku“ opominju buduće naraštaje da su ratovi najstrašnija pojava na svetu, da ih ostave istoričarima radi analize i da počnu da grade srećnu budućnost bez ratova i stradanja.

                                                                                                                                                               Aleksandar Dinčić, istoričar


 

    Pred nama je „Pomenih svih žrtava Drugog svetskog rata opštine Knjaževac“ koji je sačinio Radiša Dragićević, i sam poreklom iz ovih krajeva. To je rezultat njegovog višegodišnjeg, upornog i savesnog rada.
    Odavno je izrečena konstatacija da su Srbi narod koji je svoju kuću podigao na balkanskoj ratnoj vetrometini. Zato je naša prošlost ispunjena vrlo često sukobima i stradanjima. Kao narod, stradali smo od neprijatelja raznih boja i ideologija. Događaji u ne tako davnoj prošlosti samo su potvrda naše zle sudbine. Kakva je ideologija uticala da se samo za Srbe odredi da su njihovi životi sto puta manje vrednosti od pripadnika germanske rase. Zato je za jednog poginulog Nemca u toku Drugog svetskog rata na ovim prostorima streljano sto Srba. Ta fašistička ideologija dovela nas je u sam vrh tabele prema procentu žrtava u odnosu na ukupan broj stanovnika. Osim toga u zemlji se vodio rat i na ideološkoj osnovi. To je dovelo do još većeg stradanja, često i nedužnog stanovništva.
   Utvrđivanje i popisivanje svih žrtava, posle završetka rata je izostalo. Tek u novije vreme pristupilo se evidentiranju i objavljivanju imena svih stradalih, bez obzira na različite osnove gubitka života. S obzirom na protok vremena, ovo je težak i mukotrpan posao. Živih savremenika ovih događaja je sve manje. Zato istraživači moraju da ulože dodatni napor da bi došlo do odgovarajućih dokumenata koji su najverniji i najsigurniji izvori podataka. Svako ko se latio ovoga svestan je da je to sizifov posao čega je bio svestan i autor ovog Pomenika. Međutim, on nije štedeo vreme i trud da ovo delo bude potpunije, smatrajući da je to dug prema našim precima.
   U prošlosti, dva puta su prikupljani i objavljivani podaci o poginulima i žrtvama u toku Drugog svetskog rata na ovom području. Međutim, imali su ideološke predrasude, tako da je izostalo evidentiranje svih stradalih, bez obzira na razlike.       Ovog puta, autor se opredelio da zabeleži imena svih stradalih. Verujem da je u tome uspeo. Zato objavljivanje ovakvog Pomenika žrtava sa teritorije opštine Knjaževac dobija još više na značaju. Budućim istraživačima i istoričarima poslužiće kao nezaobilazna literatura i izvor dragocenih podataka.

                                                                                                                                                             Slavoljub Petrović, profesor

 

RATOVI KAO SLOVA ISTORIJE



       Od pamtiveka je poznata činjenica da ljudsku istoriju ispisuju ratovi. Od one prve kosti hitnute na protivnika (neprijatelja), kao u Kjubrikovom filmu „2001: Odiseja u svemiru“, do atomske bombe nad Hirošimom, do pretnje po-tpunim uništenjem nad današnjim svetom. Mir je, između njih, krhko i neodrživo stanje – predah da se oližu rane; prilika da dorastu novi dželati i nove žrtve. Ratovi, da-kle, svojom surovošću, svojim strahotama i crnilom opisu-ju naše ljudsko postojanje – beline između tih crnih slova (koja nekome mirišu na krv, a nekome na štamparsku boju), pripadaju mirnim danima, ali beline ne govore ništa.
        Minuli vek doneo nam je tri krvava rata: dva svetska i jedan nametnut od sveta. Istoričarima i nauci ostaje njihovo tumačenje: o razlozima, o ciljevima, pobednicima i poraženima, o posledicama. Surovost i zlo koje su sobom doneli, uzrok su mnogih stravičnih umiranja: pred metkom, pod nožem, u kandžama kosećih bolesti – milioni života, koji su mogli preokrenuti budućnost ljudskog roda svojom svetlošću, svojom snagom, ugašeni su prerano; prerano im je oduzeta mogućnost potomstva. Arhitekte smrti često su nadživljavale svoje krvave projekte, u čije su osnove, poput sitnih čavla, ugrađeni nevini mladi životi.